Dopamin Ekonomisi: Hızlı Tüket, Hemen Sıkıl

Dopamin Ekonomisi: Hızlı Tüket, Hemen Sıkıl

Dikkatinin ne kadar çabuk dağıldığını fark ettin mi? Telefonundan gelen her bildirime istemsizce yöneliyorsun, “Sadece birkaç dakika bakıp işime dönerim.” diyerek girdiğin sosyal medyada saatlerce kaydırırken zamanın nasıl geçtiğinin farkına varamıyorsun. Derslerde farkına varmadan dakikalarca reels izliyorsun.

Endişelenme, bu hepimizin ortak bir sorunu: Odaklanamıyoruz.

Bu sorun basit bir dikkat dağınıklığı ya da sadece bir alışkanlık değil. Düşündüğün gibi iraden zayıf olduğu için de değil aksine nörobilim bu davranışın, beynin tam da olması gibi çalıştığı için gerçekleştiğini söylüyor.

Sosyal medya platformları beyninin ödül, motivasyon ve istek merkezini yani dopamin sistemini hedef alıyor. Bize sürekli küçük “dopamin atıştırmalıkları” sunuyor. Sosyal medyada sürekli yenilenen akış, karşına çıkan her yeni video, gelen her yeni bildirim beynimiz için potansiyel “kesintisiz bir ödül” anlamına geliyor. Her yeni içerik küçük bir merak uyandırıyor: “Acaba sıradaki ne?”

Çünkü beynimiz, içeriğin kendisinden çok bir sonraki ödülün ihtimaliyle ilgileniyor.

Yani dopamin, bilinenin aksine sadece “mutlu olduğumuzda” değil, beklentiye girdiğimizde de yükseliyor. Sosyal medya platformlarıysa bu durumu son derece iyi kullanıyor; bize sabit, bilinen bir ödül yerine belirsiz ve sınırsız ödül sunuyor.

Bir video çok komikken bir diğeri çok sıkıcı geliyor. Bir bildirim ilgimizi çekerken bir başkası hiç umrumuzda olmuyor. İşte bu tahmin edilememezlik, dopamin sistemimizi ateşlemek için yeterli bir etken oluyor.

Maruz kaldığımız her ödülde bir sonraki ödülümüzü bekliyoruz ve aslında bu döngüyü bir motivasyon kaynağına dönüştürüyoruz. Zamanın nasıl akıp gittiğini fark edemiyoruz bile. Kısa süreli hazlara bağımlı hale geliyoruz; uzun süren, sabır ve odak gerektiren işleri yapmak gitgide zorlaşıyor.

Peki neden zamanın nasıl geçtiğinin farkına varamıyoruz?

Beynin ödül sistemi belirsiz ve merak içeren ödüllere karşı daha hassastır. Ödülün ne olduğu ya da ne zaman karşımıza çıkacağı belirsiz kaldığında dopamin seviyeleri artmaktadır. Dopamin ve zaman algısı ilişkisi de bu noktada önemlidir. Ödül beklentisinin arttığı yani dopamin seviyesinin yükseldiği durumlarda bireylerde zaman algısı değişebilir. Beyin potansiyel ödüllerine odaklanıldığında zaman kavramı geri planda kalabilir. Bu sebeple kişi sosyal medyada geçirdiği zamanın farkına varmakta zorlanır.

Küçük bir odak testi:

Son yıllarda yapılmış pek çok araştırma, sürekli içerik tüketmenin dikkat süremizi olumsuz etkileyebileceğini gösteriyor.

Sürekli değişen uyaranları tüketmek beynimizi yüksek uyarılma düzeyine alıştırır. Bu durumda daha yavaş ilerleyen ve odak isteyen aktiviteler, mesela ders çalışmak, beynimize daha zor gelebilir.

Çünkü beynimiz sürekli yeni bir ödül beklemeye alışmıştır.

Ancak burada önemli bir nokta var, bu durum tersine çevrilebilir.

Bu noktada devreye “beyin plastisitesi” kavramı giriyor.

Beynimiz sabit, sert, katı bir organ değil. Deneyimlerimize göre şekillenen, yaşadıklarımıza göre yeni bağlantılar kuran, gerektiğinde bu bağlantıları baştan düzenleyen, alışkanlıklarımızla şekil alan “plastik” bir yapı.

Sürekli hızlı içerikleri tüketmek, sık sık uyaranlara maruz kalmak beynimizi sürekli uyarılmaya alıştırır. Bu sebeple uzun süreli odak isteyen çalışmalara odaklanmak oldukça güç olabilir. Tam tersine uzun süren okumalar yapmak, sudoku çözmek ya da meditasyon gibi dikkat isteyen alışkanlıklar edinmek dikkatle ilişkili bağlantıları güçlendirir.

Yani beynimizi kaslarımıza benzetebiliriz. Nasıl ki spor yaparak çalıştırdığımız kaslarımız gelişiyorsa beynimiz de tıpkı kaslarımız gibi nasıl kullandığımıza göre şekillenir.

Başka bir deyişle, dikkatimiz antrenmanı yapılabilen bir yetenektir.

Peki gerçekten dikkatimiz giderek köreliyor mu? Bu durumu tersine çevirebilir miyiz?

Bu yazıyı kesintisiz okuyabildiysen, gelen bildirimler okumanı bölmediyse tebrikler! Dikkatin oldukça güçlü.

Peki ya okurken birkaç kez başka sekmelere kaçtıysan gelen bildirimler okumanı böldüyse... Merak etme bu da normal. Çünkü dijital ortam dikkatimizi sürekli bölmek için tasarlanmış.

Önemli olan şu: Beynimiz tıpkı kaslarımız gibi doğru alışkanlıklarla güçlenebilir.

Dikkatimizi geri kazanmanın ilk adımı, bu döngünün farkına varmaktır.

İclal Sümeyye BİNİCİ